[20251103:de_finale_patriarch]
De zelfdomesticatie van homo sapiens heeft onder meer gevolgen gehad voor zijn skeletbouw en dus uiterlijke verschijningsvorm. Het verschil tussen vrouwelijke en mannelijke anatomie werd vooral de afgelopen eeuwen bijna onmerkbaar kleiner. Mechanisatie ontsloeg mannen (althans het merendeel) van zware arbeid. De mechanisatie van veel huishoudelijk werk ontsloeg vrouwen (althans het merendeel) van geestdodende arbeid. En dit was nog maar een onderdeel in de optelsom die maakte dat vrouwen publiekelijk, juridisch en anderszins meer gelijkwaardig werden aan de man.
Het patriarchaat verloor dus dankzij technologische ontwikkelingen terrein, en legde daarmee hetzelfde parcours af als de klassieke slavernij. Tegelijkertijd begon het patriarchaat de symbolische verschillen tussen man en vrouw juist met culturele middelen te benadrukken, als in een achterhoedegevecht. Zelfs kleuren (blauw, roze) kregen een geslachtsspecifieke betekenis. Homo finalis culturaliseert en cultiveert daarmee een verschil, dat de facto steeds verder afneemt. Bijziend als finalis is, staat het kleine verschil in het middelpunt van zijn narcisme, de houding waarbij hijzelf het middelpunt is. Dat betekent dus ook dat door finalis steeds minder onder ogen wordt gezien dat zogeheten seksuele of raciale verschillen apelleren aan nogal wereldvreemde, bizarre tweedelingen. Zo is in het huidige Nederland het Amerikaanse racisme dermate overgenomen en genormaliseerd dat men het kan hebben over ‘ witten’ (whites) versus ‘ mensen van kleur’ (vertaling van people of colour), waarbij het voor de humor spijtig is dat de ‘ witten’ niet eenvoudig ‘kleurloos’ mogen heten, wat toch de oude betekenis is van ‘blank’.
Om terug te keren naar de voorgeschiedenis: tussen het mesoliticum (de ‘middensteentijd’, voorafgaand aan de periode waarin landbouw prominent werd) en de industriële revolutie bestond een ‘traditionele’ taakverdeling tussen man en vrouw die in het ‘machinetijdperk’ erodeerde. Mannelijke kracht werd door machines vervangen en overtroffen. De lucht van paarden en de traditioneel mannelijke deugden als flinkheid, vastberadenheid en moed sneuvelden in de machinegeweersalvo’s, luchtbombardementen en gaswolken van 1914-’18. De patriarchale autoriteit werd – zelfs op medisch gebied – uitgebeend in de vernietigingskampen, waar bejaarden, vrouwen en kinderen in gruwelexperimenten de dood vonden. Ook het gezag van mannelijk leiderschap taande doordat het werk van tirannen voor het eerst vol in het daglicht van de nieuwe media kon treden. Het traditionele, met het patriarchaat verbonden afbeulen en kwellen van dieren verloor status door de geïndustrialiseerde dood in de bio-industrie. En weer later implodeerden dankzij het internet de priesterlijke deugden van kennis en ervaring. Typische producten van het finale patriarchaat zijn zowel de in strengheid verkrampte vader, als hun gekrenkte en vernederde zonen. Waar de beschermende en grenzen stellende vader ontbreekt, introduceren zij een cultus rond zijn leegte, gevuld met kunstmatige tribale trots, overmatige regelgeving en hinderlijke controlezucht. Maar op elke apenrots zit een nog machtigere aap, en de machtigste zilverrug is eenzaam en koerst richting dood. Een typisch product van het patriarchaat is eeuwig onbevredigbaar. Het patriarchaat wil geen menselijkheid maar heldendom; het plaatst de mensheid in hiërarchie, en wijst als de hoogste menselijke gestalte de held aan.
De finale held is echter nu juist de vroegere ‘laagste mens’: de wekeling, onbenul of slaaf die leiding nodig heeft en al dan niet verheimelijkt wenst te worden onderworpen. De finale held is jong en onbekwaam, en dus het tegenovergestelde van de man op leeftijd (de klassieke patriarch) die hem de dood in stuurt om hem vervolgens tot held uit te roepen, alleen maar omdat hij gewond is geraakt of sneuvelde, want voor de klassieke patriarch is het steeds de jeugdige andere die in zijn naam sneuvelt. Ernst Jünger, ooit ontvanger van de hoogste militaire onderscheiding van het Duitse keizerrijk, wees er al op, dat in die constellatie niet de moedigste de ontvanger van medailles is, maar het slachtoffer. In de finale versie van het heldendom is het slachtoffer de held, zoals de finale versie van de sportliefhebber niet de sportman is, maar de bankhanger, Oblomov. In de finale versie van het patriarchaat (het finale patriarchaat) verloren de grote mannelijke deugden van lef, zelfbeheersing, ondernemingszin en kundigheid (bij Von Humboldt nog exemplarisch aanwezig) hun vroegere aanzien. De mannelijke deugden werden vervangen door machines, protocollen en imitaties zoals het puerilsme, de onvolwassen houding waarin bevrediging van wensen en bewondering als een recht wordt gezien. Onbedoeld kwam daarmee ook de mannelijke kwetsbaarheid aan het licht als precies datgene wat het finale patriarchaat zo ongeloofwaardig maakt. Het historische patriarchaat was tegen mannelijke kwetsbaarheid. De zedige Romein vree alleen als het avond was, zonder licht, en met een partner die niet van alle kledingstukken was ontdaan – zoals ook voorgeschreven door het rabinale Jodendom. Verliefd worden was slaaf worden aan een ander, en dus zwakte. Vluchtig plezier met jongens en mannen werd getolereerd, zo lang als het onderworpenen waren en de daad dat bevestigde. In de finale versie werd dat alles onderuit gehaald door de pornografie, de technische reproductie van de erotische act. Maar alleen al het feit dat het licht aanging, bracht daarmee ook de mannelijke kwetsbaarheid naar voren. Een groot gedeelte van dezelfde pornografie diende dus vervolgens geen ander doel, dan de sabotage van het erotische, het de-erotiseren. Hetzelfde geldt voor de sculpturale enscenering van het erotische: finalis zoekt in alles ontlichamelijking, maar juist waar onze relaties met dingen of met anderen intiem worden, zoekt finalis (of preciezer: de finale patriarch) de reductie tot lichaam, al moet hij zich behelpen met ranzigheid of het gruizige licht dat Francis Bacon over dit aspect van de menselijkheid kon werpen.
The text above is part of a preview of a book (in progress) by Leon Dessau, titled Homo Finalis.
More info on the mainpage. Unless indicated, all imagery on this site is AI generated, prompted in 2025 by Leon Dessau
Images: creative commons / copyright on text by Leon Dessau
Leon Dessau 