– wat niet gezien kan worden, bestaat niet
[HF20251114-1231-260213:de_finale_slavenhouders]
De Global Slavery Index, een instelling die de slavernij wereldwijd volgt, vond over 2018 verdachte goederen ter waarde van maar liefst 354 miljard dollar die door de groep van twintig rijkste geïndustrialiseerde landen werden geïmporteerd.* We kunnen onze vraagtekens zetten bij katoen uit Oezbekistan, Pakistaanse bakstenen, Ghanees cacao en dierlijke producten uit Bolivia, maar de slavenarbeid daar wordt ook mogelijk gemaakt door een gebrek aan toezicht vanuit welvarende landen, die vaak ook binnen de eigen landsgrenzen te weinig actie ondernemen tegen uitbuiting, bijvoorbeeld van mensen die onder bizarre omstandigheden te werk worden gesteld in sweatshops, landbouw- en schoonmaakbedrijven en de kelders en keukens van restaurants. De wereldwijde archipel van onderdrukking en naargeestigheid erkent geen nationale grenzen. Organisaties als Foodwatch hebben onophoudelijk aangedrongen op duidelijke vermeldingen van herkomst op de levensmiddelen, en toch wist een sterke lobby van de levensmiddelenindustrie die wens permanent te frustreren. Feitelijke voedselveiligheid, arbeidslonen en arbeidsomstandigheden bleven en blijven zo buiten het zicht van de consument.
In 2021 leefden wereldwijd 50 miljoen mensen in moderne slavernij, stelde een onderzoek van de Verenigde Naties. 28 miljoen mensen verrichten dwangarbeid, waaronder 3,3 miljoen kinderen. In de westerse wereld werd ondertussen vooral zelffeliciterend teruggekeken naar het slavernij’verleden’.
De afstand tussen de onder- en bovenwereld van de huidige realiteit van de slavernij bestaat nog steeds. In Nederland werd dat bewezen door de succesvolle introductie van de newspeak-term ‘tot slaaf gemaakte’, waar vroeger eenvoudig het woord ‘slaaf’ volstond. Kennelijk bestond er een behoefte om de slavernij op grotere afstand te zetten, wat ook wel blijkt uit vieringen, gewijd aan de vermeende ‘afschaffing van de slavernij’. Dit is meer dan semantische scherpslijperij. Ellen Neslo, de biografe van haar voorouder Paulina van der Meer, stelt over de term ‘tot slaaf gemaakte’: ‘Weet je wat dat suggereert? Dat je ervoor kunt kiezen slaaf te zijn. De toevoeging doet juist teniet wat er aan de orde is. (…) Als je dat gebruikt, geef je aan dat je niet beseft wat slaaf zijn feitelijk betekent. In mijn boek ervaart Klaas van der Meer dat hij niets te vertellen heeft over de twee kinderen die hij bij Paulina heeft verwekt, omdat de planatage vanaf de geboorte hun eigenaar is.’ [**]
Dezelfde schematische perceptie hield ook het fenomeen van de binnenlandse slavernijpraktijken lange tijd buiten zicht. De zwaksten van de Nederlandse maatschappij (mensen met een beperking, armlastigen, vondelingen, weeskinderen en hulpbehoeftige oudjes) werden via uitbestedingen en openbare veilingen gebruikt als goedkope arbeidskracht en niet zelden blootgesteld aan verwaarlozing en zware mishandeling. Ook krankzinnigen en onmaatschappelijken’werden gedwongen tot arbeid en onder vaak erbarmelijke omstandigheden verder gedomesticeerd. Eindigde de handel in slaven al in het begin van de 19de eeuw; de praktijk romdom ‘bestedelingen’ duurde voort tot ver in de twintigste eeuw. Menno Lanting schat in zijn studie van het fenomeen dat vanaf de zestiende eeuw zo’n 500 duizend bestedelingen in Nederland geleefd hebben.
Met de komst van ‘gastarbeiders’ en andere migranten trad een nieuw fenomeen op. Nu waren het arbeidsmigranten van buiten Nederland die werden geïmporteerd en uitgebuit. In 2025 bleek uit onderzoek van Intelligence Group naar de verborgen realiteit van arbeidsmigratie in Nederland dat de officiële cijfers van de Nederlandse overheid niet kloppen. In Nederland werken op jaarbasis ongeveer 1,7 miljoen arbeidsmigranten – tien procent van het officiële inwoneraantal. Dat is ruim twee keer zoveel als gedacht. De helft verricht dus arbeid buiten het zicht van de overheid. Het onderzoek legde bloot hoe het Nederlandse registratiesysteem hierin faciliteert. Via de Registratie Niet-Ingezetenen (RNI) kunnen derdelanders zonder verblijfsrecht een BSN verkrijgen, waarmee zij bankrekeningen openen en aan het werk gaan. Schattingen wijzen op meer dan 100 duizend illegaal werkende niet-EU burgers. Zo lang ze uit zicht blijven, bestaan ze niet.
*) Global Estimates of Forced Labour – Forced Labour and Forced Marriage, september 2022. Het onderzoek werd gehouden door de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) en mensenrechtenorganiatie Walk Free.
**) Interview met Ellen Neslo, Historische Nieuwsblad nr 01-2026, p. 65
***) Menno Lanting, De Bestedeling, 2025
The text above is part of a preview of a book (in progress) by Leon Dessau, titled Homo Finalis.
More info on the mainpage.
Unless indicated, all imagery on this site is AI generated, prompted in 2025 by Leon Dessau
Images: creative commons / copyright on text by Leon Dessau
Leon Dessau 