– wat niet gezien kan worden, bestaat niet
[HF20251114-1231:de_finale_slavenhouders]-
Organisaties als Foodwatch hebben onophoudelijk aangedrongen op duidelijke vermeldingen van herkomst op de levensmiddelen, en toch wist een sterke lobby van de levensmiddelenindustrie die wens permanent te frustreren. Feitelijke voedselveiligheid, arbeidslonen en arbeidsomstandigheden blijven zo buiten het zicht van de consument. Wie Italiaanse tomatensaus koopt, komt waarschijnlijk in het bezit van een Chinees product dat in Italië is verpakt. Ook voor zijn voedsel is finalis aangewezen op zijn niemandsland, het tussengebied van een verzameling grensgebieden op de rand van het totale verdwijnpunt. Men moet te rade bij een hoogwaardige producent zoals het Italiaanse landbouwbedrijf Fratelli Mutti om de volgende nobele verklaring te kunnen lezen:
‘Onze interpretatie van het begrip duurzaamheid is: een reeks keuzes die het woord ‘smaak’ een diepere betekenis geven. Het gaat niet alleen om economische duurzaamheid, waardoor bedrijven levensvatbaar blijven, maar ook om ecologische en sociale duurzaamheid. Als u een product van Mutti koopt, kiest u dus niet alleen voor kwaliteit, maar ook voor integriteit.’
Integriteit en goede smaak zijn bij het respectabele Mutti dan wel in goede handen, maar in grote delen van het finale niemandsland ver te zoeken. De Global Slavery Index, een instelling die de slavernij wereldwijd volgt, vond over 2018 verdachte goederen ter waarde van maar liefst 354 miljard dollar die door de groep van twintig rijkste geïndustrialiseerde landen werden geïmporteerd.
We kunnen onze vraagtekens zetten bij katoen uit Oezbekistan, Pakistaanse bakstenen, Ghanees cacao en dierlijke producten uit Bolivia, maar de slavenarbeid daar wordt ook mogelijk gemaakt door een gebrek aan toezicht vanuit welvarende landen, die vaak ook binnen de eigen landsgrenzen te weinig actie ondernemen tegen uitbuiting, bijvoorbeeld van mensen die onder bizarre omstandigheden te werk worden gesteld in sweatshops, landbouw- en schoonmaakbedrijven en de kelders en keukens van restaurants. De wereldwijde archipel van onderdrukking en naargeestigheid erkent geen nationale grenzen.
In 2021 leefden wereldwijd 50 miljoen mensen in moderne slavernij, stelde een onderzoek van de Verenigde Naties. 28 miljoen mensen verrichten dwangarbeid, waaronder 3,3 miljoen kinderen. In de westerse wereld werd ondertussen vooral zelffeliciterend teruggekeken naar het slavernij’verleden’. Destijds speelde de slavernij zich vooral af buiten het zicht van de inheemse bevolking van Europa, maar hetzelfde mechanisme werkt nog steeds.
De afstand tussen de onder- en bovenwereld van de huidige realiteit van de slavernij is nog altijd minstens zo groot als toen. In Nederland werd dat bewezen door de succesvolle introductie van de newspeak-term ‘tot slaaf gemaakte’, waar vroeger eenvoudig het woord ‘slaaf’ volstond. Kennelijk bestond er een behoefte om de slavernij op grotere afstand te zetten, wat ook wel blijkt uit vieringen, gewijd aan de vermeende ‘afschaffing van de slavernij’. Dit is meer dan semantische scherpslijperij. Ellen Neslo, de biografe van haar voorouder Paulina van der Meer, stelt – mijns inziens terecht – over de term ‘tot slaaf gemaakte’: ‘Weet je wat dat suggereert? Dat je ervoor kunt kiezen slaaf te zijn. De toevoeging doet juist teniet wat er aan de orde is. (…) Als je dat gebruikt, geef je aan dat je niet beseft wat slaaf zijn feitelijk betekent. In mijn boek ervaart Klaas van der Meer dat hij niets te vertellen heeft over de twee kinderen die hij bij Paulina heeft verwekt, omdat de planatage vanaf de geboorte hun eigenaar is.’ [*]
*) Global Estimates of Forced Labour – Forced Labour and Forced Marriage, september 2022. Het onderzoek werd gehouden door de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) en mensenrechtenorganiatie Walk Free.
**) Interview met Ellen Neslo, Historische Nieuwsblad nr 01-2026, p. 65
The text above is part of a preview of a book (in progress) by Leon Dessau, titled Homo Finalis.
More info on the mainpage.
Unless indicated, all imagery on this site is AI generated, prompted in 2025 by Leon Dessau
Images: creative commons / copyright on text by Leon Dessau
Leon Dessau 