‘get that wonderful Stuyvesant-feeling‘
[HF20251120:de_finale_roker_en_pacifist]
Homo finalis, onze antiheld-tegen-wil-en-dank, is een slaaf van zichzelf en tegelijk zichzelf niet meester. En toch, zodra hij geld heeft ziet hij zichzelf als vrij. Die vrijheidsillusie is hem dermate kostbaar dat hij zichzelf in het najagen ervan op alle mogelijke manieren wenst te knechten, ook al heeft hij weet van het zelfbedrog en de vervreemding waarmee hij zijn schijnvrijheid betaalt. De magische kern van deze omgang met zichzelf vind finalis in zaken als het automobilisme en het roken. Zijn automobiliteit combineert de onstuimigheid van het voertuig met een lusteloze houding. Zijn liefdesgeschiedenis met de tabak begon in een tijd dat schoorstenen de industrialisering markeren: alles dampt en rookt, en de lucht raakt verstikt door smog. Pijp en sigaar suggereerden nog hand- en vakmatigheid, maar de sigaret was overduidelijk een industrieel product, resultaat van anonieme krachten. En meer nog: het wist finalis de sensatie te verschaffen dat hij wel degelijk tot zelfverachting in staat zou kunnen zijn, zeker toen bleek dat het kankerverwekkend was. De marketing-belofte van de sigaret (‘get that wonderful Stuyvesant-feeling‘) doet precies dat: het wijst de roker op zijn gebrekkige, laffe levenshoudig. Peter Stuyvesant, de Hollandse koloniale gouverneur van Nieuw Amsterdam (New York) met het houten been, leverde de bijpassende mythe die ook gevonden kon worden in Marlborough Country, Lucky Strike en Camel: de wereld de baas zijn, een wild paard temmen, de woestijn per kameel doorkruisen. Steeds weer eindigt het in stinkende rook, de dovende peuk, en dan weer een nieuw pakje. De sigaret vis oor de finale genotszoeker de mysterieuze belichaming in miniatuurvorm van het volstrekte niets. Haar dodelijke belofte, de rook die aan fossiele brandstoffen doet denken, èn haar afmattende herhaalbaarheid schiepen een ideale fetish. In het Australië van 2012 ging een panel op zoek naar de meest afstotelijk en ontmoedigende kleur voor sigaretten, om die verplicht te stellen voor sigarettenverpakkingen, in de veronderstelling dat dat zou helpen. Het werd de kleur pantone 448C, een modderig grijs dat later door tal van andere landen werd overgenomen als wettelijk verplichte kleur. Het grootste geheim van de sigaret was dan ook haar inherente uitnodiging tot zelfverachting, die iedere roker in de greep krijgt zodra hem de verklaring over de lippen rolt dat hij van plan is te stoppen. Die formule verbindt de roker met die andere grote totem van homo finalis, de kernraket. En meer nog met het genot de uiterst onaangename toestand van het niet kunnen verlaten van de sigaret of kernraket ook werkelijk te kunnen blijven genieten, ondanks verklaringen van protest. Dat perverse genot van de roker is steeds ten diepste verbonden geweest met de omstandigheid dat finalis zichzelf niet meester is, zichzelf niet kan verachten, slaaf blijft van de neiging tot zelfvernietiging. De nucleaire pacifist (die stelt: de wereldvrede heerst dankzij de bom) lijkt ook in dit opzicht op de verstokte roker. Hij vervolgt op de ingeslagen we, tegen beter weten in, zonder serieuze exit-strategie, terwijl het besef blijft van de toenemende kans op een dodelijk risico als je toch doorgaat. Hij capituleert voor de dreiging en heeft daar vrede mee. De roker heeft overigens geen bezwaar tegen dood neervallen, zomin als de nucleaire pacifist een bezwaar heeft tegen ter plekke verdampen. Ook dat is finalis ten voeten uit: hij neemt niet eens de moeite tot zelfmoord. En hij kan zich niets voorstellen bij langzaam kreperen, maanden en jarenlang tot het uiterste gesteisterd worden door de hoop dat het allemaal spoedig voorbij is, of vanzelf overgaat. Finalis is in kern zoals de speler van Dostojewski: hij vertelt zichzelf dat de roulette-tafel de uitweg is uit zijn verslaving aan de roulette, en schuift weer aan, aan de tafel.
The text above is part of a preview of a book (in progress) by Leon Dessau, titled Homo Finalis.
More info on the mainpage. Unless indicated, all imagery on this site is AI generated, prompted in 2025 by Leon Dessau
Images: creative commons / copyright on text by Leon Dessau
Leon Dessau 