Leon Dessau

[HF20260127-0209-0221]

Finalis houd ervan om de dingen niet te groot te maken. Integendeel, hij maakt ze graag zo klein mogelijk, want dat maakt het overzichtelijk. Finalis houd bovendien van positiviteit. Daarmee bedoelt hij, dat hij het leven graag bevestigd met een hardgrondig ‘Ja!’ Vraag hem, bijvoorbeeld, hoe hij tegenover genocide staat (een vraag waar hij graag zijn mening over geeft) en hij zal roepen: ‘Ja!’ Want finalis is een groot voorstander, zolang het maar klein en buiten beeld blijft, en zijn werkelijke betrokkenheid ontkent kan worden. Waar het om immense moordpartijen gaat, volstaat finalis liever met zijn geijkte, gespeelde betrokkenheid en valse empathie. Wie meent dat dit een warrige gedachtengang is, heeft nog niets van finalis begrepen. Finalis ondersteund immers de ultieme genocide, of wat hij houd voor alleen maar de dreiging van zijn eigen bestaanseinde en de vernietiging van het aardse leven zoals wij dat kennen. Meent u dat homo finalis daar een tegenstander van is, dan vergist u zich in homo finalis.

Het probleem is bovendien, dat finalis zich in zichzelf vergist. Hij ziet de ultieme genocide slechts als theoretische mogelijkheid. Daarmee neemt hij noch zichzelf serieus, nog de dreiging. Dat de doemsdagklok in 2026 een luguber negatief record heeft bereikt, maakt op finalis zelfs een plezierige indruk: kijk maar, na tachtig jaar leef ik nog, dus de volgende tachtig jaar kom ik ook wel door.

Het meest acute pessimistische toekomstscenario gaat uit van de dreiging van kernwapenarsenalen, de ultieme genocide. Het tweede verdrag dat sinds 1979 een uitbreiding van de arsenalen aan strategische kernwapens regelde, liep in januari 2026 ten einde. Beide partijen, de Verenigde Staten en de verarmde staatkundige opvolger van de Sovjetunie, zijn op het moment van schrijven goed voor 86 procent van alle kernkoppen. Beide partijen hebben de facto laten blijken, verdragen te minachten en tijdelijke regelingen (deals) te preferen. Het grote publiek is volslagen onwetend en naïef op dit gebied, terwijl het toch de potentieel meest acute existentiële bedreiging voor de gehele mensheid betreft. Het is, bijvoorbeeld, onwetend van de strategische doctrines die haar dreiging mede bepalen. Iets aan die onwetendheid is moedwillig naïef en groots: finalis is er heimelijk van overtuigd dat finalis te laf is voor zelfmoord. Het probleem is echter, dat hij de arsenalen niet geheel in de hand heeft, en dat hij daar niet de enig juiste conclusie uit trekt. Hoe zit dat, met dit verborgen risico van de arsenalen die kunnen leiden tot de ultieme genocide?

Daniel Ellsberg heeft het in zijn The Doomsday Machine: Confessions of a Nuclear War Planner (2018) nogmaals uitgelegd. In een interview in De Groene Amsterdammer van 25 mei 2023 belichte hij enkele maanden voor zijn overlijden nogmaals het dramatische verschil tussen de militaire doctrine van de ‘wederzijdse afschrikking’ en het roekeloze concept van de pre-emptive first strike. Los van de kernwapens die gericht zijn op ‘afschrikkingsmacht’, ondergebracht in onderzeeërs die vanaf enorme afstanden intercontinentale draagraketten kunnen lanceren, bestaat er namelijk een gigantisch tweede arsenaal. Die laatste raketsystemen zijn (laat het even tot u doordringen) offensief. De strategische kwaliteit ervan bestaat uit een passieve bedreiging zoals een pistool alleen al door zijn aanwezigheid een bedreiging vormt. De wereldondergangsmachine staat klaar en staat op scherp, op hair-trigger alert. Het laatste verdrag tussen de VS en Rusland om deze situatie nog enigszins beheersbaar te houden, afgesloten in 1991, eindigde op 4 februari 2026.

Ellsberg meent dat de wereldondergangsmachine al vaker is ingezet, bijvoorbeeld tijdens de Cubacrisis. Tegelijkertijd is een preventieve aanval om het nucleaire arsenaal van de tegenstander (Amerikaans of Russisch) uit te schakelen nutteloos, omdat de andere partij – los daarvan dus – ook nog beschikt over een onderzeese, ongrijpbare ‘vergeldingsmacht’, die dus ‘postuum’ kan vergelden. In het genoemde interview met Ellsberg blijft een complicerende factor onbesproken: een pre-emptive first strike betekent een immens risico dat nog wordt vergroot door de strategische doctrine van de ‘de-escalerende escalatie’. Die laatste doctrine wil dat een conventionele militaire nederlaag (!) kan worden voorkomen door een ‘licht’ kernwapen in te zetten, zogezegd als een schot voor de boeg, nog vóór verdere nucleaire escalatie dreigt. We zouden er goed aan doen niet te vergeten dat het meest pessimistische toekomstscenario in potentie direct om de hoek ligt en bestaat uit een nucleaire winter. Modellen laten zien dat maar een paar procent van de mensheid zo’n meerjarige winter zal overleven, en wat dat betekent weet niemand. Als we kunnen kiezen voor ‘een toekomst waarin Hiroshima en Nagasaki niet bekend staan als het begin van het kernwapentijdperk, maar als het begin van ons eigen morele ontwaken’, dan is het inmiddels tijd om daar ernst mee te maken. De gecursiveerde woorden zijn op 27 mei 2016 uitgesproken door Barack Obama, op bezoek in Hiroshima, waar hij gesteld heeft dat diplomatie oorlog moet vervangen, of er althans naar moet streven om gewapende conflicten vreedzaam te beëindigen. Het zou duidelijk moeten zijn dat die ambitie dan in eerste instantie dient te gaan om het afschaffen van de pre-emptive strike arsenalen, de meest roekeloze waanzin waar de mensheid zich ooit aan heeft overgegeven. Dat kàn, stelt Ellsberg, door het eenzijdig ontmantelen van de meest kwetsbare lanceerinrichtingen, die zich op land bevinden.
De arsenalen die door onderzeeërs gedragen worden, zijn dan nog altijd voldoende voor de vergeldingsmacht, maar de onomkeerbare kans op een ongewilde catastrofe zou er door voorkomen kunnen worden. Toch is in de tien jaar na de uitspraak van Obama geen enkele poging is gedaan om die stap te zetten, ook niet – ondanks eerdere toezeggingen – door Obama’s toenmalige vice-president, Joe Biden. Het aankaarten van de mogelijkheid tot het eenzijdig verlaten van offensieve, genocidale systemen is achterwege gebleven. Let wel: het zou niets afdoen aan het voorlopige voortbestaan van de ‘minder gevaarlijke’ defensieve ‘vergeldingsmacht’. Zo blijft de diepste nihilistische afgrond ons aangapen. Ellsberg maakt verder aannemelijk dat een totale kernoorlog een accident waiting to happen is, en dat die omstandigheid voortkomt uit het strategische dogma van de pre-emptive strike, niet van het kleinere gevaar van het strategische dogma van de ‘wederzijdse vergelding’. Let wel: ‘misdaad tegen de menselijkheid’ of ‘misdaad tegen de mensheid’ is hier een eufemisme.

Na de bommen op Hiroshima en Nagasaki werd gedreigd met een bom op Tokyo. Omdat Japan vervolgens capituleerde, lijkt het verhaal plausibel dat Washington het land tot onvoorwaardelijke overgave wilde dwingen. Historici betwijfelen die lezing. Japan stond al op het punt om te capituleren, en het offensieve gebruik van de bommen (en 200 duizend Japanse burgerslachtoffers) is vooral een demonstratie geweest aan het adres van Jozef Stalin, die overigens (wat de Amerikanen niet wisten) op de hoogte was van de ontwikkeling. Het offensieve (niet: defensieve) karakter van het wapentuig bleef sindsdien gehandhaafd. Albert Einstein, de wetenschapper die destijds aandrong op de ontwikkeling van de atoombom, om de nazi’s vóór te zijn, heeft dan ook later aangedrongen op het instellen van een internationaal orgaan dat in staat zou zijn het nucleaire spook te verbannen naar de sfeer van chemische en biologische ‘massavernietigingswapens’. In dezelfde tijd ontstonden de Verenigde Naties. De volkerenorganisatie kwam tot stand door de overwinning op het hitlerdom en het Japanse imperialisme; ten gevolge daarvan hebben de overwinnaars (de vijf ‘permanente lidstaten van de veiligheidsraad’) zichzelf een onofficieel vetorecht toegekend. Dat ingebouwd systeemgebrek heeft kunnen uitgroeien tot een wolfsklem die het onmogelijk heeft gemaakt de nucleaire wapenarsenalen ècht onder beheer te stellen, om te beginnen door de first strike-arsenalen te ontmantelen.

Eerst in 2014 werd die verlammende ‘vetomacht’-clausule binnen de Veiligheidsraad zelf ter discussie gesteld. Frankrijk (met ‘vetomacht’) en Mexico deden het voorstel om te komen tot het instellen van een vrijwillige gedragscode om bij grootschalige wreedheden af te zien van het zogeheten vetorecht. Dat voorstel haalde het niet. Belangrijker dan het voortbestaan van de vetomacht is echter het voortbestaan van offensieve nucleaire systemen. Instemmen met dat laatste staat gelijk aan een moreel faillissement van het beschavingsmodel dat haar adapteert. Geen enkele voortzetting van een oude beschaving ontkwam aan dat morele faillisement. Dat faillissement loopt inmiddels kans catastrofaal uit te pakken. Van alle planetaire vraagstukken lijkt de kwestie van offensieve nucleaire systemen het meest eenvoudig op te lossen, namelijk door diplomatie. Lukt dat niet, dan hebben de leiders van de belangrijkste regeringen op deze planeet in beginsel en hoe dan ook gefaald in hun opdracht toekomstige generaties te behoeden voor een door de mens veroorzaakte finale. Als het om de planetaire agenda gaat, is het duidelijk welke kwestie het meest urgent en prioritair is: het ontmantelen van offensieve nucleaire arsenalen.

De grote verdienste van Ellsberg is dat hij volstrekt aannemelijk heeft kunnen maken dat ontmanteling geheel eenzijdig kan gebeuren: wie met de morele chantage breekt en de heimelijke verstandhouding verlaat, opent een andere horizon. Daarin lijkt de kwestie op de psychologische collusie, de beknellende verstandhouding die eveneens kan uitmonden in menselijke catastrofes. De vraag is nu waar de wijsheid blijft om die horizon te zien. Het lijkt er op dat de mentale blokkades die dit verhinderen dezelfde obstakels zijn die een heldere blik op de naderende toekomst chicaneren. Eén van die obstakels is de humanistische techniekopvatting die wil dat technologie eenvoudig ten goede of ten kwade gebruikt kan worden, alsof de kwestie niet veeleer is dat een bepaalde technologie bestaat of (nog) niet bestaat. Hoe verbijsterend ook: de ultieme triomf van het nihilisme bestaat ook in materiële zin. Het zijn de offensieve nucleaire systemen op hair-trigger alert. De overwinning op het nihilisme begint dus ook dáár.

The text above is part of a preview of a book (in progress) by Leon Dessau, titled Homo Finalis.
More info on the mainpage.
Unless indicated, all imagery on this site is AI generated, prompted in 2025 by Leon Dessau
Images: creative commons / copyright on text by Leon Dessau