Homo finalis tussen rebellie en gezapigheid
[HF20260202-9:finale-gezapigheid-en-rebellie]
Homo finalis flirt met rebellie en hangt graag de rebel uit, maar dan wel als een rebel op niks af, want zijn leven is zonder inzet. Zijn opstand is kosteloos en hooguit gewijd aan de verfijning van zijn afkeer jegens dat wat hij eigenlijk verwerpt of zou moeten verwerpen. En dat viert hij telkens weer.
Jim Stark levert hier één van de mogelijke rolmodellen. James Dean, die als 24-jarige op grandioze wijze zijn broeierige charisma inzette voor het spelen van de opstandige Jim Stark in de Amerikaanse filmklassieker Rebel without a Cause, moet het doen met onmachtige ouders, dat wil zeggen een slappe, karakterloze vader die het af laat weten, en een moeder die geen veilige thuishaven biedt, maar overheerst en vooral met zichzelf bezig is. De jeugdigen in de film hoeven niet te rekenen op houvast of enig begrip van hun ouders en worden feitelijk aan hun lot overgelaten.
Jim’s ouders vinden nergens de zekerheid van een solide thuis, omdat ze keer op keer moeten verhuizen, en beiden reageren vanuit onmacht op die onzekerheid. Wie geen zekerheid kent, zit in een experimentele fase, en moet wat uitproberen. Die toestand is de normaliteit van finalis: hij hoort niet helemaal thuis in zijn wereld. Voor zover hij avonturier is, heeft finalis daar niet voor gekozen, en hij beseft dat maar al te pijnlijk. De wereld overkomt finalis, en hij is ook niet in staat en wordt niet in staat gesteld, meent hij, om zijn lot in eigen hand te nemen.. Wat finalis rest is de onzekere teenage angst van Jim Stark. James Dean speelt hem op een manier die ontleend werd aan een verblijf onder straatjongeren. Jim moet het doen zonder oriëntatiepunten, zoals ook de ouders van Jim zich niet langer op vaste bakens kunnen oriënteren. In dat alles verschijnt de verweesde gestalte die finalis in de twintigste eeuw heeft aangenomen: er zijn geen vaders meer die grenzen aangeven (wel vaders die grenzen overschrijden) en moeders zijn alleen nog met zichzelf bezig – een gegeven dat terugkeert in echtscheidingspercentages. In schril contrast daarmee staat de gezapigheid van het vermeend traditionalisme, dat in het begin van de 21ste eeuw weer nieuwe aanzien kreeg.
De autoriteiten van Wit-Rusland, bijvoorbeeld, staan zich voor op het handhaven van ‘traditionele familiewaarden’, alsof dat staatszaak zou moeten zijn. De werkelijkheid wil dat de echtscheidingspercentages in Europa nergens zo hoog liggen als juist in Wit-Rusland: er wordt immers te vroeg getrouwd, onder meer omdat de staat voorstander is van een rijke kinderzegen.
Toch is dit slechts één voorbeeld van de finale gezapigheid die, bij nader inzien, eerder duidt op vrijwillig slachtofferschap vanuit een politiek gecementeerde onnozele waarneming van basale kwesties die eenvoudig genegeerd worden. In dat alles is finalis een nihilistische rebel: hij schaft de dingen en desnoods de wereld en zichzelf eenvoudig af, zodat hij daarover in elk geval niet meer hoeft na te denken. Eigenlijk wil finalis het moeten nadenken afschaffen. Daarin toont hij zichzelf niet alleen als zeer menselijk, maar ook als de verslaafde, onvolwassene, en de slaaf die hij is.
Wat de kern is van elk feest – namelijk het niet hoeven nadenken – wil finalis dus tot normaliteit verheffen, waarmee hij het uitzonderlijke karakter van het feestelijke negeert. Finalis wil altijd feest (wat op zichzelf nastrevenswaardig lijkt) maar verwart die wil met onnadenkendheid, zoals hij de vrijheid verwart met het recht om altijd gedachteloos vrij te zijn om zonder enige zelfbeperking te leven en te doen wat je maar invalt. Op dit punt meldt zich het slechte geweten van finalis: hij weet dat dit betekent dat de werkelijkheid hem zal afschaffen, en toch volhardt hij in zijn onnozelheid, want zijn rebellie-op-niks-af voelt nu eenmaal oneindig grensoverschrijdend feestelijk.
The text above is part of a preview of a book (in progress) by Leon Dessau, titled Homo Finalis.
More info on the mainpage.
Unless indicated, all imagery on this site is AI generated, prompted in 2025 by Leon Dessau
Images: creative commons / copyright on text by Leon Dessau
Leon Dessau 