Updated 2026.02.28
Above: AI-generated image, 2025
NOBILIS & FINALIS
‘Something Big is Happening’
Nietzsche beschrijft in zijn Zarathustra een historische breuk die nog moet plaatsvinden, terwijl de spanningen die tot die breuk leiden al manifest aanwezig zijn. Daarmee beantwoordt hij de grote kwestie van zijn epoche, een tijdvak bevangen door de overtuiging dat er voor de mensheid een nieuwe tijd aangebroken is, dankzij de vlucht die de ‘vooruitgang’ in het kielzog van technologische ontwikkelingen genomen had.
Dan al ruim twintig jaar eerder, heeft Charles Darwin met zijn On the Origin of Species de gedachte geïntroduceerd dat de mens dezelfde ‘voorouders’ heeft als andere apen, wat het resultaat zou zijn van een evolutie die nog steeds gaande is. Dat is een enorme breuk met Linnaeus, die in 1758 de term homo sapiens bedenkt, en die mens taxonomisch onder de primaten rangschikt, evenwel zonder uit te gaan van de mogelijkheid dat de ene soort voortkomt uit de andere.
Nietzsche probeert in zijn Zarathustra een antwoord te geven op de vraag (dan voor de hand liggend) wat de volgende stap zal zijn. Hij ontwikkelt van daaruit de Uebermensch, een mensensoort die even ver van de huidige mens verwijderd is als de huidige mens van de aap. De tegenstrever van deze Uebermensch is een menstype dat niet voor de toekomst terzijde wil gaan, de antithetische Laatste Mens (Letzter Mensch) ofwel homo finalis.
Anderhalve eeuw verder, wordt het tijd om beide nietzschiaanse gestalten tegen het licht van de gaande ontwikkelingen te houden, nu zich in ‘AI’ een derde partij heeft gemeld.
Vanuit Haraway’s cyborg gezien, is Nietzsche’s blauwdruk voor zijn ‘bovenmens’ weinig meer dan vaag, en wie daar de techniekfilosofie en Nietzschekritiek van Heidegger aan toevoegt, ziet nog minder. Het venster dat hier geopend wordt, is echter ondenkbaar zonder beiden, en ondenkbaar zonder het historische reliëf dat Haraway en Heidegger inmiddels omgeeft. Nietzsche’s Uebermensch verschijnt hier als homo nobilis, een menstype dat ver verwijderd is van Haraway’s natuurspel, maar ook ver verwijderd van het ‘bioconservatisme’ (Plessner) en Heideggers overeenkomstige weerstand tegen de transformerende kracht van het technische. Matt Shumer, een ingewijde (CEO of OthersideAI), liet het de zesde van deze maand al weten op zijn site: Something Big is Happening, zestig miljoen keer bekeken in twee dagen. [*]
De ‘AI-revolutie’ is bezig onze wereld – en wie we zijn – vrijwel ongemerkt, maar in hoog tempo te veranderen. Het gaat daarbij niet om een kalm, lineair proces dat spoedig z’n ontknoping nadert, maar om een in hoog tempo, exponentieel voortschrijdende ontwikkeling die niet meer te stoppen is.
Los van de vraag hoe we daarmee omgaan, is het vooral de vraag hoe we in een toestand zijn beland, waarin we gewaarschuwd worden voor ontwikkelingen waar we gewoon mee doorgaan.
Hier is de omschrijving van de gestalte van finalis het gegeven van een boek in wording onder de titel Nobilis, waarvan hier verschillende fragmenten zullen verschijnen, zoals hier ook een honderdtal fragmenten verschenen over de figuur van Homo finalis.
Mijn gedichtencyclus Ut – de laatste god (2025) bespiegelt het scharnierpunt tussen die twee (hoe verschijnt AI nu aan onze waarnemingshorizon?) en is (spoedig) via deze website bestelbaar.
Leon Dessau
Amsterdam, zaterdag 28 februari 2025
Leon Dessau 