Leon Dessau

[HF20251010-1103:het_dystopisch_vergezicht_als_val]

De finale wereld is een rijke verzameling van ogenschijnlijke tegenspraken. Er heerst –bijvoorbeeld- de kleinburgerlijke arbeidsmoraal die draait om loonarbeid, maar het kent ook de vakantie van die arbeidsmoraal in de vorm van loterijen. Het presenteert zichzelf als een geheel van optionele praktijken en binnen dat geheel bestaat de vrijheid om het anders te doen, zolang dat maar marginaal blijft. De finale wereld is geen realiteit met duurzaam bestaansrecht, maar weet de noodzaak tot verandering telkens weer als een luxe optie te presenteren. Daarbij is niet duidelijk waar verleiding begint en misleiding ophoud. In de finale wereld is verbondenheid (met de aarde, met anderen) een optie op het individuele keuzemenu. De finale propaganda presenteert die optie als bewijs dat het niet aan het systeem ligt dat de dingen zijn zoals ze zijn. De geïsoleerde ‘eindgebruiker’ is immers de aanwijsbare oorzaak. Die eindgebruiker hanteert dooddoeners als ‘Verander de wereld, begin bij jezelf’ en ‘De grote kentering is nu eenmaal afhankelijk van het individuele voorbeeld.’
Aangezien een meerderheid dergelijke wijsheden negeert, bieden ze evenzovele excuses om niet te hoeven veranderen. Het ‘sociaal bewijs’ van de meerderheidskeuze ontbreekt immers. Men zegt zich zorgen te maken over de wereld waarmee toekomstige generaties geconfronteerd worden, maar niets wijst erop dat die zorgen ook maar enigszins serieus genomen hoeven te worden. ‘Het is nu eenmaal mijn vrijheid om de planeet te verwoesten’ en ‘Het staat mij vrij om geen boodschap te hebben aan toekomstige generaties’ – in dergelijke onuitgesproken excuses weet de finale meerderheid haar gelijk aan haar kant. Niets wijst er dat op het verleidelijke comfort van de finale onnozelheid misleidend is. Bovendien helpt het niet om op individuele basis af te wijken van de meerderheid. Immers: tegenover elk nobel gebaar staat een cynische geste, tegenover elke held van de zelfdiscipline staan tallozen die zich beroepen op hun ‘vrijheden’. Ziedaar de vrijheid van een mensensoort die de vrijheid niet aan kan. Dat de finale vrijheid een verkeerd begrepen vrijheid is (Isaiah Berlin noemde het ‘negatieve vrijheid’) dat interesseert het finale individu evenmin helder als de verstrekkende gevolgen ervan. In zijn landschap is elk dilemma, elke aberratie, elke onverschilligheid slechts een optionele variant die het geheel niet wezenlijk verandert. De finale werkelijkheid toont dan ook geen strategische horizon (‘wat zijn de ultieme ontsnappingsmogelijkheden?’) maar slechts taktische programmering (‘wat te doen?’) waarvan de horizon bepaald wordt door vooronderstelde onmogelijkheden. De finale wereld werpt haar eigen blokkades op als onveranderlijke horizon, presenteert zichzelf (dus) als laatste en ultieme, onveranderlijke werkelijkheid. Waar vliegen als iets onmogelijks wordt gezien omdat men nu eenmaal geen vleugels heeft, zal vliegen onmogelijk blijven. Dat de finale werkelijkheid een onhoudbare is, en in die zin even utopisch als dystopisch, dat is dan wel een krachtige impuls tot verandering, maar het ‘wat te doen?’ blijft gebruik maken van de bestaande optionele praktijken. Daar komt bij dat mensen van nature meer geneigd zijn om verlies te voorkomen dan om een bepaalde winst te genereren. De finale wereld speelt op dat vlak zijn sterkste troefkaart uit: het erkent slechts één alternatief voor haar eigen toestand, namelijk het definitieve einde van de wereld. Het is niet zo dat de finale wereld niet leeft in vrees voor de wereldondergang, het is veeleer dat zij die vrees zodanig koestert dat zij geen ander alternatief voor zichzelf ziet. In de collectivistische variant is de wereldondergang uitbesteed aan het tirannieke regime dat de wereldondergang zal weten te voorkomen (terwijl het vooral uit is op zelfbehoud) maar dat is de keerzijde van dezelfde angst en bovendien een zwaktebod. Precies die onoplosbare paradox levert de grondslag voor het voortbestaan van de finale situatie..

The text above is part of a preview of a book (in progress) by Leon Dessau, titled Homo Finalis.
More info on the mainpage.
Unless indicated, all imagery on this site is AI generated, prompted in 2025 by Leon Dessau
Images: creative commons / copyright on text by Leon Dessau